دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی

بخش سوم درس نوزدهم دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی (افق ترسی)

بخش سوم درس نوزدهم دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی (افق ترسی)

دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی / درس نوزدهم (بخش سوم) – افق ترسی (علامه حسن‌زاده آملی)



درس ۱۹ (بخش سوم)

افق تُرسی

و فاضل نحریر هبه الله شاهمیر، در تألیف بسیار سودمنش به نام: “تنقیح مقاله در توضیح رساله” که شرح رساله فارسی هیأت ملّاعلی قوشقچی است بعد از بیان افق حقیقی و حسی در بیان افق ترسی به وزان کلام تکمله گوید:

“سیم افق رؤیت و افق حسّی هم گویند و آن دائره ثابته است که از مرتسم شد محیط آن از توهم دَوَران طرف خطی که خارج شود از بصر و تماس به سطح ارض نموده منتهی به فلک اعظم گردد. و گاه عظیمه باشد به آنکه منطبق بر افق حقیقی گردد؛ و گاه صغیره باشد به آنکه تحت افق حقیقی یا فوق آن در تحت افق مجازی یا بر افق مرئی یا فوق آن شود بحسب تفاوت قامت ناظر در طول و قصر و ارتفاع و انخفاض محلی که منظر وی باشد چه ابن هیثم در رساله که جهت اثبات تفاضل و زیادتی نصف ظاهر فلک بر نصف خفی؛ نوشته، برهان گفته که هرگاه قامت شخص رائی سه گزونیم بود، زیادت از نصف فلک مرئی شود به چهار دقیقه و بیست و شش ثانیه؛ پس شکی نیست که اگر به قلیلی کمتر از آن باشد منطبق بر افق حقیقی خواهد بود، و اگر به بسیاری کمتر باشد بر فوق آن.”الف

و ملّا عبدالعلی بیرجندی در شرح تذکره در بیان کلام خواجه که: “دائره الافق هی العظیمه الفاصله بین الظاهر و الخفی من الفلک” چنین آورده است:ب

انّها قد تنطبق علیها -یعنی ان الترسی قد تنطبق علی الحقیقی- اذ قد بیّن المهندسون انه اذا ارتفع البصر عن سطح الأرض ثلاث اصابع تقریباً فان الخط المماس المذکور ینتهی الی الفصل المشترک بین مقعر الفلک الأعلی و الافق الحقیقی فالمراد بالفصل هو الفصل تحقیقا فی وقت مّا … ج

تا این که گوید:

بخوانید!  معرفی کتاب «دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی» نوشته علامه حسن زاده آملی

و اعلم أن الافق الحقیقی ینصف کره العالم؛ و الحسی یقسمها بمختلفین اعظمهما التحتانی؛ والترسی قد ینصفها و قد یقسمها بمختلفین اعظمهما الفوقانی غالباً، والتحتانی نادراً.

قید غالب برای این جهت است که به حسب اغلب ارتفاع بصر از ارض اکثر از سه اصبع است. تا وقت اقامه برهان این مطالب فرا رسد.

تنبیه: بیرجندی که عالم خِریّت در صناعت هیأت و فنون ریاضی است، مجموع عالم جسمانی را تعبیر به “کره العالم” کرده است. چنانکه وی و دیگر اساطین متبحّر در فن از آن تعبیر به فلک هم می کنند؛ چنانکه دوائر عظام و مدارات کواکب را فلک می نامند، و در درس سوم بدان اشارت نموده ایم؛ و در هیأت مجسمه تحقیقی در پیش است که گفته آید. این تصریحات و اشارات موجب زیادت تبصّر و انتباه طالب کمال در معرفت به موضوع فن شریف علم هیأت بود، و مسائل قویم و متفرع بر آن؛ و سبب آگاهی وی به تفوه آرای فائل خواهد بود.



بیان (بخش سوم درس نوزدهم دروس هیئت – افق ترسی)

 

الف)
بیان:
گز: ذرع

هرگاه قامت شخص رائی سه گز و نیم بود، زیادت از نصف فلک مرئی شود به چهار دقیقه و بیست و شش ثانیه: مایری ۱۸۰ درجه و ۲ دقیقه و ۱۳ ثانیه خواهد بود و مالایری ۱۷۹ درجه و ۵۷ دقیقه و ۴۷ ثانیه

ب)
بیان:
دائره الافق: افق ترسی است که بر افق حقیقی منطبق شده است.

 

ج)
بیان:
الخط المماس المذکور: خطی که از چشم خارج می شود و مماس با سطح زمین به فلک اعلی می رسد.

 

بخوانید!  بخش دوم درس نوزدهم دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی (افق ترسی)

 

یادداشت
لازم به ذکر است که مطالب قیدشده فوق تحت عنوان بیان، نکات و … در حد فهم این نگارنده حقیر است، بنابراین اکیداً توصیه می‌گردد علاوه بر مطالعه اصل کتاب، پیگیری مستمر جلسات تدریس استاد صمدی آملی در خصوص شرح کتاب دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی جناب علامه حسن‌زاده آملی، به مباحثه نیز بپردازید.

کتاب دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی علامه حسن‌زاده آملی که توسط استاد صمدی آملی تدریس شده است.

 

مجله اینترنتی تحلیلک

نوشته های مرتبط

بخش اول درس شانزدهم دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی (دایره افق)

محمد مهدیان

درس اول دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی (قطر، دایره عظیمه و صغیره)

محمد مهدیان

رساله میل کلی علامه حسن زاده آملی (بخش پایانی)

محمد مهدیان

دیدگاه خود را ثبت کنید