سه‌شنبه/ 9 آذر / 1400

بخش سوم درس 35 دروس هیئت (تحصیل عرض بلد)

این دو اثر بسیار گرانقدر اعنی جامع بهادری (و یا جامع بهادرخانی) و زیج بهادری (و یا زیج بهادرخانی) از اصول مصادر و مأخذ این کتاب ما: (دروس علم هیئت) اند.
Share on twitter
Share on telegram
Share on whatsapp

دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی / بخش سوم درس 35 دروس هیئت
تحصیل عرض بلد (علامه حسن‌زاده آملی)



درس 35 دروس هیئت (بخش سوم)

تحصیل عرض بلد

 

ادامه درس 35 دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی (تحصیل عرض بلد)

صاحب زیج مذکور، مرحوم مولی ابوالقاسم معروف به غلامحسین چونپوری از اعیان شیعه اثناعشریه، و از اعاظم علمای امامیه است؛ واصل و مولد وی شیراز خطه فارس است. اسم شریفش و خطبه کتابش جامع بهادری، و خطبه زیجش زیج بهادری، و گفتارش در صفحه ششصد و شصت و آخر همان زیج، شهود عدل بر امامیه بودن اوست. در خطبه جامع بهادری پس از تسمیه و تحمید و ثنای حق تعالی، و ستایش خاتم انبیاء، در صلوات و سلام بر آن حضرت و عترت او فرماید: درود جهان آفرین بر جان پاکش و عترت اطهار او که بروج اثناعشر امامت اند باد؛ خصوصاً بر آن برج اسد که خانه خورشید آله، ملقب به اسدالله و نفس نفیس حضرت رسالت پناه است، الخ.

آنجناب علاوه بر تخصّص در ریاضیات عالیه و علم فلک، در علوم عقلیه و نقلیه نیز عالم فحل است چنانکه همان دو اثر گرانقدر نام برده اش دو شاهد عادل بر این مدّعی اند.

مرصد او، بلده صاحب گنج هند، بوده است. تاریخ زیج او طغیانی است بدین سبب که در باب پانزدهم مقالت دوم آن (ص 57) فرماید:

“وضع تاریخ طغیانی و بیان آن: واضح باد که مبدء این تاریخ روز سه شنبه غرّه وسطی محرم سنه یکهزار و دوصد پنجاه و یک ناقصه هجریست؛ و این سالی است که در ماه جمادی الأولی مقدم آن در ناحیه بلده صاحب گنج یعنی مقام گیا که من مضافات صوبه بهار و موضع تولیت رصد این زیج است، سیلابی عظیم ظاهر گشته به نوعی که از طغیانی جداول و انهار، بیشتر از عمرانات ته آب گردید، و هر ذی روح از هراس، این سانحه را کم از طوفان نوح علیه السّلام نمی دانست، و هر شیخ کبیر السّن معترف که گاهی چنین سیلاب به رأی العین مشهود نگشته؛ ازین ممر این تاریخ مسمی به تاریخ طغیانی گردید، و جداول اوساط این زیج بر همین تاریخ ابتنا یافت.”

این دو اثر بسیار گرانقدر اعنی جامع بهادری (و یا جامع بهادرخانی) و زیج بهادری (و یا زیج بهادرخانی) از اصول مصادر و مأخذ این کتاب ما: (دروس علم هیئت) اند. کتاب دیگر در شرح آلات رصدی قدیم و حدیث از معظّم له نام می برند و چون دیگر آثار علمیش به بزرگی نام می برند، به نام منظار الرصد که به بزرگی زیج و جامع یاد شده است و در هند بطبع رسیده است؛ راقم هنوز به تحصیل آن توفیق نیافته است.الف

معانی غره ماه وسطی، و جداول اوساط، و اصطلاحات دیگر ریاضی این درس، در دروس آتیه روشن شود.

 

پایان بخش سوم درس 35 دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی (تحصیل عرض بلد). این درس ادامه دارد …



بیان (بخش سوم درس 35 دروس هیئت – تحصیل عرض بلد)

 

الف)

  • جامع بهادرخانی یا مفتاح الرصد به قلم غلامحسین جونپوری، دایره المعارف مفصّلی در علوم ریاضی و نجوم است که تألیف آن در 1248 هجری آغاز شده و در 1249 به پایان رسیده است و راقم آن، سال 1248 را برای زمان تألیف ذکر کرده است.

این کتاب به یک مقدمه و شش خزینه (مقاله) و هر خزینه به بخش های کوچکتری با عنوان “حِرز” تقسیم شده است. موضوعات کتاب عبارتند از: هندسه، علم ابصار (مناظر)، حساب، گزیده هایی از روش های به دست آوردن مساحت اشکال و تابع مثلثاتی و حل مثلث های مسطح کروی، ستاره شناسی و زیج و تقویم.

  • زیج‌ بهادرخانی‌، كه‌ از آن‌ با نام های‌ زیج‌ بهادری‌ و زیج‌ طغیانی‌ هم‌ یاد شده‌ است‌، یكی‌ از مهم‌ترین‌ زیج های‌ فارسی‌ به‌ شمار می‌رود. غلامحسین‌ جونپوری‌ این‌ كتاب‌ را پس‌ از جامع‌ بهادرخانی‌ تألیف نموده‌ که تألیف‌ كتاب‌ در 1254 به‌ پایان‌ رسیده‌ است‌.

زیج‌ بهادرخانی‌ شامل‌ مقدمه‌ و هفت‌ مقاله‌ است‌ كه‌ هر مقاله‌ به‌ باب هایی‌ تقسیم‌ شده‌ و كتاب‌ جمعاً دارای‌ 75 باب‌ است‌. مقاله چهارم‌ (ص‌ 402ـ 618)، با عنوان‌ «در معرفت‌ روش‌ كواكب‌ و مواضع‌ آنها در طول‌ و عرض‌ و استخراج‌ كسوف‌ و خسوف‌ و رؤیت‌ اَهِلّه‌…»، طولانی‌ترین‌ مقاله‌ است‌. زیج‌ بهادرخانی‌ اثر جالب‌ توجهی‌ در سنّت‌ زیج‌نویسی‌ به‌شمار می‌آید كه‌ در آن‌ عناصری‌ از نجوم‌ اروپایی‌ با سبك‌ رساله‌های‌ نجومی‌ دوره اسلامی‌ آمیخته‌ شده‌ است‌.

 

یادداشت
لازم به ذکر است که مطالب قید شده فوق تحت عنوان بیان، نکات و … پیرامون درس 35 دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی (تحصیل عرض بلد) در حد فهم این نگارنده حقیر است، بنابراین اکیداً توصیه می‌گردد علاوه بر مطالعه اصل کتاب، پیگیری مستمر جلسات تدریس استاد صمدی آملی در خصوص شرح کتاب دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی جناب علامه حسن‌زاده آملی، به مباحثه نیز بپردازید.

کتاب دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی علامه حسن‌زاده آملی که توسط استاد صمدی آملی تدریس شده است.

 

مجله اینترنتی تحلیلک

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

اسکرول به بالا