یکشنبه/ 14 آذر / 1400

زندگینامه محمدرضا شفیعی کدکنی

محمدرضا شفیعی کدکنی سرودن شعر را از جوانی آغاز کرد و پس از چندی به سبک نو مشهور به نیما یوشیج روی آورد. با انتشار دفتر شعر در کوچه باغ‌های نشابور نام‌آور شد.
Share on twitter
Share on telegram
Share on whatsapp

همراهان همیشگی مجله اینترنتی تحلیلک؛ در این مطلب می خواهیم با زندگینامه محمدرضا شفیعی کدکنی شاعر و ادیب معاصر ایرانی آشنا شویم.

محمدرضا شفیعی کدکنی سرودن شعر را از جوانی آغاز کرد و پس از چندی به سبک نو مشهور به نیما یوشیج روی آورد. با انتشار دفتر شعر در کوچه باغ‌های نشابور نام‌آور شد.

آثار محمدرضا شفیعی کدکنی را می‌توان به سه گروه انتقادی، نظری و مجموعه اشعار خود وی تقسیم کرد. آثار انتقادی این نویسنده، شامل تصحیح آثار کلاسیک فارسی و نگارش مقالاتی در حوزه نظریه ادبی می‌شود، که بخشی از آن‌ها در زیر آورده شده‌اند. در میان آثار نظری شفیعی کدکنی کتاب موسیقی شعر جایگاهی ویژه دارد و در میان مجموعه اشعارش در کوچه باغ‌های نشابور آوازه بیشتری دارد.

زمزمه‌ها، شبخوانی، از زبان برگ، بوی جوی مولیان، از بودن و سرودن، مثل درخت در شب باران، هزاره دوم آهوی کوهی، صور خیال در شعر فارسی، موسیقی شعر، با چراغ و آینه (در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران)، تصحیح اسرارالتوحید نوشته محمدبن‌ منور، تصحیح تاریخ نیشابور نوشته حاکم نیشابوری، تصحیح آثار عطار نیشابوری، تصحیح مختارنامه، تصحیح مصیبت‌نامه، تصحیح منطق‌الطیر، تصحیح اسرارنامه، تصحیح دیوان عطار و ترجمه آفرینش و تاریخ نیز از جمله آثار محمدرضا شفیعی‌ کدکنی است.

زندگینامه محمدرضا شفیعی کدکنی

زندگینامه محمدرضا شفیعی کدکنی

محمدرضا شفیعی کدکنی در 19 مهر ۱۳۱۸ در کدکن از توابع تربت حیدریه خراسان به دنیا آمد. شفیعی کدکنی هرگز به دبستان و دبیرستان نرفت و از آغاز کودکی نزد پدر خود که روحانی بود و مرحوم ادیب نیشابوری دوم به فراگیری زبان و ادبیات عرب پرداخت.

محمدرضا شفیعی کدکنی همچنین فقه، کلام و اصول را نزد آیت الله شیخ هاشم قزوینی فرا گرفت اما پس از مرگ شیخ هاشم قزوینی (معروف به فقیه آزادگان) تا آخرین مراحل درس خارج فقه را نزد آیت الله میلانی خواند و در این دوره با آیت الله سید علی خامنه‌ای هم درس بود.

او به پیشنهاد مرحوم دکتر علی اکبر فیاض در دانشگاه فردوسی مشهد نام نویسی کرد و در کنکور آن سال نفر اول شد و به دانشکدهٔ ادبیات رفت و مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه فردوسی و مدرک دکتری را نیز در همین رشته از دانشگاه تهران گرفت.

محمدرضا شفیعی کدکنی از سال ۱۳۴۸ استاد دانشگاه تهران است. مرحوم استاد بدیع الزمان فروزانفر زیر برگه پیشنهاد استخدام وی نوشت “احترامی است به فضیلت او”.

محمدرضا شفیعی کدکنی از جمله دوستان نزدیک مهدی اخوان ثالث شاعر خراسانی به شمار می‌رود و دلبستگی خود را به اشعار وی پنهان نمی‌کرد.

دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی روز پنجشنبه ۵ شهریور ۱۳۸۸ تهران را به مقصد آمریکا ترک کرد. این سفر بازتاب وسیعی در مطبوعات ایران داشت. او برای استفاده از یک فرصت مطالعاتی به مؤسسه مطالعات پیشرفته پرینستون رفت تا در باب تاریخ و تطور فرقهٔ کَرامیه تحقیق کند و پس از ۹ ماه دوری از وطن به ایران بازگشت و پس از بازگشت به ایران بر سر کرسی تدریس خود در دانشگاه تهران حاضر شد.

آثار محمدرضا شفیعی کدکنی

آثار محمدرضا شفیعی کدکنی

شفیعی کدکنی را باید در زمره شاعران اجتماعی دانست. او در اشعار خود تصویری از جامعه ایرانی در دهه ۴۰ و ۵۰ خورشیدی را بازتاب می‌دهد و با رمز و کنایه آن دوران را به خواننده نمایانده، دلبستگی و گرایش فراوان به آیین و فرهنگ ایرانی و به خصوص خراسان را نشان می‌دهد.

تصحیحات او نمونه اعلای تصحیح انتقادی متن است. اسرارالتوحید، مصیبت‌نامه، الهی‌نامه، منطق‌الطیر، اسرارنامه، مقامات و حالات ابوسعید، نوشته بر دریا (مقامات ابوالحسن خرقانی)، مرموزات اسدی در مرموزات داوودی بهترین نمونه‌های تصحیح انتقادی متن در ادبیات فارسی هستند.

او از تنها محققین تاریخ و ادب فارسی است که به تاریخ کرامیه پرداخته و کتابی در این باب فراهم کرده ‌است.

کتاب‌های دیگر او مثل موسیقی شعر، صور خیال، ادوار شعر فارسی، زمینه‌های اجتماعی شعر فارسی، از جامی تا روزگار ما امروزه از کتاب‌های کلاسیک نقد ادبی محسوب می‌شوند و خواندن آن برای هر دانشجوی علاقه مند به نقد ادبی و نظریهٔ ادبیات واجب است.

محمدرضا شفیعی کدکنی در کتاب زبان شعر در نثر صوفیه آورده است که آنچه در زبان فارسی به “آن” معروف است و می توان آن را جوهره جمال دانست، در زبان های دیگر وجود ندارد. او همچنین شعر فارسی را به خاطر مسئله ردیف که در هیچ زبان دیگری امکان کاربرد آن را نمی توان یافت، ممتاز دانسته است. شفیعی کدکنی همچنین در این کتاب شطح را نوعی شکستن تابوها معرفی نموده و شطحیات حلاج را به طور ضمنی با کتاب زایش تراژدی نیچه مقایسه کرده است که در هر دو به تجربه بیان “بیان ناپذیرها” پرداخته شده است. نکته تازه ای که ایشان در این زمینه بیان می کنند به ساختار شطح و اینکه اخباری باشد (مانند سبحانی ما اعظم شأنی) یا انشایی (أنالحق) و تاثیر متفاوت این دو بیان باز می گردد.

 

مجموعه اشعار

۱۳۴۴ – زمزمه‌ها
۱۳۴۴ – شبخوانی
۱۳۴۷ – از زبان برگ
۱۳۵۰ – درکوچه باغ‌های نیشابور
۱۳۵۶ – بوی جوی مولیان
۱۳۵۶ – از بودن و سرودن
۱۳۵۶ – مثل درخت در شب باران
۱۳۶۷ – هزاره دوم آهوی کوهی

 

آثار نظری و انتقادی و تصحیح و ترجمه

۱. صورخیال در شعر فارسی
۲. موسیقی شعر
۳. تصحیح اسرارالتوحید نوشته محمد بن منور
۴. تصحیح تاریخ نیشابور نوشته حاکم نیشابوری
۵. تصحیح آثار عطار نیشابوری:
تصحیح مختارنامه
تصحیح مصیبت‌نامه
تصحیح منطق‌الطیر
تصحیح اسرارنامه
تصحیح الهی‌نامه
تصحیح دیوان عطار
تصحیح تذکرةالاولیاء
۶. مقدمه، ترجمه و تعلیقات بر آفرینش و تاریخ از طاهربن مطهربن مقدسی در دو جلد نشر آگاه
۷. مفلس کیمیافروش درباره شعر انوری نشر سخن
۸. زبور پارسی نگاهی به زندگی و غرل‌های عطار نشر آگاه
۹. تازیانه‌های سلوک درباره قصاید سنایی به همراه مقدمه بسیار مهم در باب جامعه شناسی ادبیات سنایی نشر آگاه
۱۰. در اقلیم روشنایی تفسیر چند غزل حکیم سنایی نشر آگاه
۱۱. شاعر آیینه‌ها بررسی سبک هندی و شعر بیدل دهلوی نشر آگاه
۱۲. آن سوی حرف و صوت گزیده اسرارالتوحید برای جوانان، نشر سخن
۱۳. میراث عرفانی ایران (چهار جلدی): نشر سخن
دفتر روشنایی (در شرح سخنان و افکار بایزید بسطامی)
نوشته بر دریا (در بیان میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی)
چشیدن طعم وقت (در شرح عرفان و افکار ابوسعید ابوالخیر)
حالات و سخنان ابوسعید (در شرح عرفان و افکار ابوسعید ابوالخیر)
۱۴. ادوار شعر فارسی از مشروطه تا سقوط سلطنت نشر سخن
۱۵. زمینه اجتماعی شعر فارسی نشر اختران
۱۶. شعر معاصر عرب نشر سخن
۱۷. قلندریه در تاریخ دگردیسی‌های یک ایدئولوژی، نشر سخن
۱۸. ترجمه تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا نوشته رینولد نیکلسون نشر سخن
۱۹. تصحیح غزلیات شمس تبریز نشر سخن
۲۰. مقدمه‌نویسی و انتشار تصویر نسخه خطی منظومه علی‌نامه نشر میراث مکتوب
۲۱. مقدمه تحلیلی و تعلیقات بر دیوان قائمیات، نویافته‌ترین دیوان شعری مذهب اسماعیلیه، به تصحیح دکتر جلال بدخشانی، چاپ میراث مکتوب
۲۲. با چراغ و آینه در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران نشر سخن زمستان ۹۱
۲۳. حالات و مقامات میم. امید اندر احوالات مهدی اخوان ثالث و خاطرات و زندگی هنری او، نشر سخن بهار ۹۱
۲۴. حزین لاهیجی شاعری در هجوم منتقدان زندگی و شعر حزین لاهیجی و بررسی محفل‌های نقد عصر صفوی، نشر آگاه
۲۵. مرموزات اسدی در مرموزات داوودی متنی کهن از قرن هفتم از نجم‌الدین دایه (هستهٔ کتاب مرصاد العباد) با زندگی نامه ابوالحسن بستی، نشر سخن
۲۶. رستاخیز کلمات درس‌گفتارهایی درباره تئوری فرمالیسم روسی، نشر سخن، بهار ۹۲
۲۷. زبان شعر در نثر صوفیه در آمدی بر سبک‌شناسی عرفان و تصوف.
۲۸. گزیده غزلیات شمس به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، ناشر: شرکت سهامی کتابهای جیبی با همکاری موسسه انتشارات امیرکبیر

شاعر

نظر شفیعی کدکنی درباره احمد شاملو

محمدرضا شفیعی کدکنی در کتاب “با چراغ و آینه؛ در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران” نظر خود را درباره احمد شاملو چنین بیان می‌کند:

«حق این است که شاملو را برای نسل جوان امروز باید «تجزیه» و «تحلیل» کرد. ممکن است در این تجزیه خیلی از محسنات او تبدیل به نقاط ضعف شود، ولی به هر حال از این کار گریزی نیست. این کار را آیندگان با بی رحمی خواهند کرد. اگر جوانان امروز بدانند که شخصیت ادبی آقای شاملو چگونه تشکیل شده‌ است، هرگز این‌گونه عمر خود را صرف شعر، آن هم شعر این‌طوری – که در روزنامه‌ها می‌بینیم – نخواهند کرد.

تو بهتر از هر کسی می‌دانی که آنچه ا. بامداد یا احمد شاملو را می‌سازد اگر به صد جزء تقسیم شود، پنجاه تا شصت درصدش ربطی به شعر ندارد. این شهرت و اعتبار نتیجه پنجاه شصت سال حضور مستمر در روزنامه‌ها است. مدتی حزب توده او را بزرگ می‌کرد، بعد سلطنت‌طلب‌ها، بعد چریک ها حالا هم ناراضیان از اوضاع کنونی. و این بزرگ کردن‌ها به هیچ وجه صددرصد به شعر او مربوط نیست، مربوط به موقع‌شناسی اوست و به قول خودش – با الهام از تعبیری از مایاکوفسکی – «سفارش زمانه» را پذیرفتن.

نه اخوان، نه فروغ، نه نیما، نه سپهری هیچ کدام این طوری سفارش زمانه را نتوانستند بپذیرند. در تهران که بودم، یکی از دانشجویان علوم اجتماعی صد شماره مجله آدینه را برای یک مطالعه فرهنگی تحلیل کامپیوتری کرده بود؛ می‌گفت: در این صد شماره در تمام شماره‌ها – جز چند مورد استثنایی – نام شاملو آمده‌ است و در تمام موارد با القابی از نوع «شاعر بزرگ میهن ما»، «شاعر بی‌همتای»… عناوینی که الآن به یادم نمانده و راست می‌گفت؛ عکس‌ها و تفصیلات و اخبار درباره او. اما در همین صد شماره اسم نیما و اخوان و فروغ فقط نیما و اخوان و فروغ هستند بدون هیچ‌گونه صفت و به قول فرنگی‌ها اپیتتی epithet اما او همیشه با عنوان شاعر بزرگ قرن، شاعر بزرگ میهن مان و […] پنجاه سال شب و روز، در وسیع‌ترین نشریه‌های سیاسی و فرهنگی، درباره شاطر عباس صبوحی اگر تبلیغ شده بود حالا جایزه نوبل را به اولاد و احفاد شاطر عباس می‌دادند، شاملو که جای خود دارد».

 

نمونه اشعار محمدرضا شفیعی کدکنی

شعر سفر به خیر که از مجموعه در کوچه باغ‌های نشابور گزیده شده‌ است:

به کجا چنین شتابان؟
گون از نسیم پرسید
– دل من گرفته زین جا
هوس سفر نداری
ز غبار این بیابان؟
– همه آرزویم اما
چه کنم که بسته پایم
به کجا چنین شتابان؟
– به هر آن کجا که باشد
به جز این سرا، سرایم
– سفرت به خیر اما تو و دوستی، خدا را
چو از این کویر وحشت به سلامتی گذشتی
به شکوفه‌ها، به باران
برسان سلام ما را

 

امیدواریم از مطالعه زندگینامه محمدرضا شفیعی کدکنی لذت برده باشید.

مجله اینترنتی تحلیلک

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

اسکرول به بالا