گردشگری

معرفی مسجد نصیرالملک شیراز /جلوه ای شگفت انگیز از هنر معماری

همراهان همیشگی مجله اینترنتی تحلیلک، در این بخش قصد داریم با معرفی اماکن گردشگری ایران در خدمت شما باشیم. امیدواریم که شما عزیزان بتوانید به این اماکن زیبا سر بزنید و خوشحال می شویم که تجربه های خودتان را با ما به اشتراک بگذارید. این مطلب به معرفی مسجد نصیرالملک واقع در استان فارس، شهر شیراز اختصاص دارد.

معرفی مسجد نصیرالملک شیراز

معرفی مسجد نصیرالملک شیراز

مسجد نصیرالملک یکی از آثار تاریخی زیبا و باشکوه شیراز از دورۀ قاجاریه است. وسعت این بنا در مقایسه با مساجد دیگر، از جمله مسجد وکیل یا مسجد جامع نو شیراز، چندان زیاد نیست، اما از لحاظ معماری، به قدری زیبا و با ظرافت ساخته شده است که می‌توان آن را جزو شاهکارهای معماری و کاشی‌کاری دورۀ قاجار دانست. کاشی‌کاری و سر ستون‌های سنگی بسیار خیره‌کنندۀ این مسجد در حقیقت اقتباسی از مسجد وکیل است.

مسجد دارای دو سر در و ورودی زیبا و هشتی و یک صحن بزرگ و دو شبستان تابستانی و زمستانی و دارای دو ایوان (شاه‌نشین) در شمال و جنوب حیاط است و در مجموعه بناهای شهری در محله‌ای که قبلا متعلق به خانوادۀ قوام بوده ایجاد شده است. خانۀ مرحوم نصیرالملک، حمام نصیرالملک، امامزاده زنجیری در بخش غربی مسجد، حسینیه و مدرسۀ قوام، مسجد قوام، مدرسۀ هاشمیه (جد خانوادۀ قوام) خانۀ قوام، خانۀ زینت‌الملک و یک مجموعه از آثار تاریخی بی‌نظیر از دورۀ قاجاریه قرار گرفته است.

مرحوم حسنعلی نصیرالملک، از اعیان و اشراف شیراز، فرزند میرزا علی‌اکبر قوام‌الملک، حاکم وقت فارس بنای مسجد را در تاریخ ۱۲۹۳ق آغاز و در تاریخ ۱۳۰۵ق به پایان رساند.

مصالح به‌ کار رفته در بنای مسجد عمدتا آجر و گچ بوده و در پی ساختمان نیز سنگ و در نماهای داخلی و خارجی ترکیباتی از سنگ، آجر و کاشی است. در قسمت‌های مختلفی از دیواره‌ها و چارکه‌کشی‌ها نیز قطعاتی از چوب به‌ کار رفته و همین چوب‌ها هنگام زلزله، تنش‌های ساختمان را مهار و از شکافتن و شکستن دیوارها جلوگیری ‌کرده است.

مسجد دارای دو دوره تعمیرات است که یک دوره مربوط به حدود شصت، هفتاد سال قبل که به جز تعمیر پوشش کف شبستان غربی، تعمیرات دیگری نداشته و تعمیرات مسجد باعث تغییرات کالبدی در مسجد نگردیده است. تعمیرات دورۀ دوم مسجد از حدود سال ۱۳۷۰ش آغاز شده و تا سال ۱۳۸۵ش ادامه داشته است. البته امروزه نیز تعمیراتی در مسجد در حال انجام شدن است. این تعمیرات که هزینۀ آن از درآمد موقوفات مسجد به وسیلۀ ادارۀ کل اوقاف و امور خیریۀ فارس و هم‌اکنون نیز توسط موقوفۀ مرحوم نصیرالملک تحت نظارت ادارۀ بقاع متبرکه و امور دینی و فرهنگی ادارۀ کل اوقاف فارس تأمین می‌شود، با رعایت اصول فنی و استانداردهای مشخص آثار تاریخی انجام می‌شود و بخش‌های گوناگون آن عبارت است از: مقاوم‌سازی پی ساختمان، ایجاد کانال‌های دفع نم، بازسازی و مقاوم‌سازی و دوخت و دوز ترک‌ها و ایزولاسیون پشت بام‌ها، مقاوم‌سازی پوستۀ اصلی ایوان شمالی، نوسازی کانال‌های دفع آب حوض و آب‌های سطحی مسجد، تعمیرات کامل بدنه‌های داخلی و خارجی و شبستان‌های مسجد و نیز مرمت کف شبستان غربی، مرمت کاشی‌های بدنه، حیاط، مرمت کاشی‌کاری ایوان‌های شمالی و جنوبی مسجد.

معرفی مسجد نصیرالملک شیراز

ویژگی‌های معماری مسجد نصیرالملک

وقتی از خیابان لطفعلی‌خان زند وارد کوچۀ نصیرالملک می‌شویم، سر در باشکوه و بنای مسجد رو به‌ روی ما قرار می‌گیرد. در سمت چپ کوچه، خانۀ نصیرالملک قرار دارد با دیوارهای آجری ساده و در سمت راست خانه‌هایی فرسوده و ساده. سر در باشکوه مسجد در انتهای کوچه نگاه هر رهگذری را ناخودآگاه به خود جلب می‌کند.

سر در ورودی مسجد نصیرالملک

مجموعه مسجد و امامزاده دارای سه ورودی است که یکی اصلی و دو ورودی دیگر نیز به کوچۀ جنوبی مسجد و به امامزادۀ جنب آن مرتبط است. ورودی اصلی مسجد از کاشی هفت‌ رنگ با تزئینات فراوانی از گل سرخ و گل زنبق شیراز است که با تنوع رنگی مناسب و لطیف ایجاد گردیده است.

ایوان ورودی مسجد نصیرالملک

این سر در دارای دو جرز هر یک با قطر دو متر است؛ هر جرز به سه قسمت تقسیم شده است و دو قسمت هر جرز دارای دو تابلوی عمودی تا انتهای سر در و در میان دو تابلو، یک سکوی نشیمن با فرو رفتگی ایجاد گردیده است. در بالای سکوی نشیمن یک تابلو با کاشی رنگی بدون فرو رفتگی هم‌سطح با سایر تابلوها قرار دارد که کاملا با جرز دیگر از نظر شکل فرو رفتگی و قاب‌سازی‌ها، قرینه است.

بخوانید!  اختلال افسردگی اساسی (اختلال خلقی) قسمت پایانی (MDD)

سر در با یک فرو رفتگی یک‌ و نیم‌متری در فاصلۀ بین جرز با سنگ آزاره ــ سنگی به ارتفاع یک متر با دو سکوی سنگی در دو طرف ــ در بین فرو رفتگی سر در نصب گردیده و در پشت سکوها دو قاب پنج و هفت با فرو رفتگی کم از یکنواختی در جلوگیری کرده است. در چوبی مسجد دارای قابی سنگی با تزئیناتی از اسلیمی و یک سنگ یکپارچۀ بزرگ به روی آن با یک قوس پنج و هفت است و لچکی‌های آن نیز با تزئیناتی از اسلیمی، در سنگین چوبی را نگه داشته‌اند. در بالای قاب سنگی یک کتیبۀ کوچک سنگی با شعر شوریده شیرزای در رثای نصیرالملک و مسجد زیبای او و همچنین تاریخ ساخت آن با خط نستعلیق آمده است.

در بالای سر در و کتیبۀ سنگی آن یک کاربندی مقرنس ۱۱ قطار پرکار ریز و پر نقش آمده که با کاشی هفت رنگ بسیار زیبا تزئین شده است. در پیشانی سر در زیر رخ بام نیز یک کتیبه با کاشی لاجوردی و خط ثلث بسیار زیبا، ورودی اصلی مسجد را کامل کرده است. ورودی دوم مسجد که به کوچۀ جنوبی مسجد راه داشته با تزئیناتی از آجر و کاشی آراسته شده است.

هشتی

از ورودی اصلی مسجد وارد یک هشتی می‌شویم که با یک پیچ نود درجه در سمت چپ به راهرویی می‌رسد که به حیاط مسجد وصل می‌شود. قبلا در سمت راست هشتی نیز دری وجود داشته که به آبرزیگاه مسجد وارد می‌گردید، اما این در هم‌اکنون مسدود شده و آبرزیگاه نیز از مالکیت مسجد خارج شده است. هشتی مسجد بدون تزئینات بوده و با آجر ساده ساخته شده و تنها به قرینۀ در ورودی، تابلویی از کاشی نصب گردیده که در پایین تابلو این شعر معروف سعدی و نام معمار آمده است:

غرض نقشی است کز ما باز ماند که هستی را نمی‌بینم بقایی

مگر صاحبدلی روزی به رحمت کند در حق استادان دعایی

معمار. اقل محمدرضا کاشی‌پز

کمترین محمد حسن معمار.

۱۳۰۵ (هـ ق)

در بالای تابلو نیز «هذه جنه الخلد المومنین ادخلوا ها بسلام آمنین» آمده است. قبل از ورود به حیاط مسجد در سمت چپ راهرو نیز یک راه به پشت بام مسجد و اتاق‌های واقع بر هشتی مورد نیاز را ایجاد نموده است.

اماکن گردشگری شیراز

حیاط مسجد نصیرالملک

حیاط مسجد که به صورت چهارگوش طراحی شده، دسترسی به شبستان شرقی و غربی، ایوان شمالی و جنوبی و در جنوبی که به کوچه آصف مرتبط است و هشتی منتهی به امامزادۀ جنب مسجد را ممکن نموده است. این حیاط یک مستطیل شمالی جنوبی است و در میان آن یک حوض شمالی جنوبی به طول و عرض ۵/۴ * ۵/۱۶ متر در مقابل ایوان مسجد احداث شده که زیبایی حیاط را دو چندان کرده است. دور تا دور حیاط مسجد با کاشی‌های بسیار زیبای هفت‌ رنگ تزئین یافته که زیبایی خاصی به حیاط بخشیده است. این کاشی‌ها با کتیبۀ لاجوردی با آیات قرآنی با خط سفید از نوع ثلث که دور تا دور مسجد را در برگرفته است، پایان می‌یابد.

ایوان‌های مسجد نصیرالملک

این مسجد از مساجد دو ایوانه است که ایوان شمالی با تزئینات فراوان و معروف به ایوان مروارید است و در برخی از ایام سال انعکاس نور خورشید در آب حوض به کاسه سازی زیر ایوان می افتد.

ایوان شمالی مسجد نصیرالملک

ایوان شمالی در مرکز جبهۀ شمالی حیاط با یک فرو رفتگی عمیق یک طبقه با ارتفاع هشت متر ساخته شده و در انتهای ایوان نیز یک مقرنس پرکار بی‌نظیر ایجاد گردیده که از معرفه‌های دیگر این مسجد است. دو سمت ایوان با دو نیم هشت تکمیل گردیده که به دو رواق ــ که راه عبور به حیاط و ایوان در آن تعبیه شده است ــ راه دارد؛ چون با ایجاد یک دیواره سنگی سی‌ سانتی متری از ورود مستقیم به ایوان جلوگیری شده است. نیم هشت غربی ایوان یک راه نیز به رواق دوم دارد که این هشتی خود شبکْه ارتباطی به شبستان شرقی امامزاده، سرویس‌های بهداشتی امامزاده و اتاق‌های سمت شرق ایوان شمالی را پدید آورده است.

ایوان جنوبی مسجد نصیرالملک

ایوان جنوبی مسجد نصیرالملک فاقد کاربری خاصی است. معمار فقط یه منظور قرینه‌سازی با ایوان شمالی و با یک فضاسازی و فرو رفتگی کم‌عمق و با ایجاد یک نیم هشت در طرح بدنه جنوبی حیاط، یکی از ایوان‌های زیبای مساجد ایران را خلق کرده است. این امر به دلیل قناسی زمین موجود و ایجاد ارتباط مابین امامزاده، مسجد و چاه آب به همراه ایجاد ویژگی های معماری باعث شده تا این ایوان کم عمق تر شود.

بخوانید!  معرفی «قره کلیسا» آذربایجان غربی / قدیمی ترین کلیسای جامع جهان

در هر طرف ایوان سه طاق‌نما ایجاد گردیده که هر کدام با توجه به عمق ایجاد شده در بدنه دارای آرایه‌هایی از معماری هستند. شاید هدف معمار از به‌ کارگیری این همه شاخصه‌ معماری در بدنه جنوبی، توجه مخاطب به قبله باشد که یک بدنه کامل مسجد را به شکل یک محراب آرایه‌بندی نموده است. این ایوان با توجه به ارتفاعی که نسبت به حیاط دارد، همچنین وجود دو مناره کوتاه، راه تاکید بر قبله را در این قسمت بیشتر نمایان ساخته است و نمی‌توانسته نقش محراب را داشته باشد، اما در برپایی نماز در عصرهای تابستان و سایر مراسم مذهبی در قسمت جنوبی حیاط می‌توانست این کارکرد را داشته باشد.

طاق‌ نماهای سمت شرقی ایوان جنوبی، به علت وجود دو در که یکی به داخل اتاق کوچک ایحاد شده و دیگری به گلدسته‌ها راه دارد، تقارن خود را از دست داده‌اند. با توجه به اینکه این درها در مواقع خاص به کار می آمدند، سطح آنها از کف مسجد بالاتر است و معمار آگاهانه با این کار خواسته مقداری از نقص کار را کم نماید.

بدنۀ جنوبی حیاط به طور کامل با کاشی تزئین شده است. سنگ ازاره‌‌‌ها در پایین جرزها تماما با تزئینی از گل و اسلیمی حجاری شده است. این شکل در تمامی ازاره‌های جرزها تکرار شده و در بدنه جرزها و لچکی‌های هفت و پنج‌ها، کاشی‌هایی با رنگ صورتی و قرمز تزئین یافته و در تابلوهای داخل گل‌ها همان نقش کلیسا و مناظر غربی که در ایوان شمالی آمده تکرار شده است.

مسجد نصیرالملک شیراز

شبستان‌های مسجد نصیرالملک

مسجد نصیرالملک شیراز دو شبستان دارد؛ شبستانی در غرب و شبستانی در شرق. هر یک از شبستان‌ها با توجه به نیازی که معمار برای آن در نظر گرفته طراحی و فضاسازی شده است.

شبستان شرقی مسجد نصیرالملک

این شبستان با توجه به فضاسازی و نحوه ساخت آن یک شبستان تابستانی بوده است. جهت شبستان به سمت قبله است و هشت دهنه و در جهت شرقی ـ غربی دو دهنه دارد.

در دهانه‌های سمت شرق با ایجاد سکو فضاهایی جهت نشیمن (احتمالا جهت مطالعه و بحث طلاب ساکن در مدرسه) ایجاد گردیده که این فضاها هر چه به سمت شمال شبستان حرکت می‌کند عمیق‌تر می‌شود به نحوی که در دهانه هشتم به صورت سه چشمه می‌شود.

با توجه به اینکه این شبستان در اصل کاربری تابستانی داشته است و همچنین در هوای بسیار گرم تابستان نیز باید مورد استفاده قرار می‌گرفت، معمار جداره بیرونی شبستان با حیاط را با درهایی چوبی کمتر نورگیر ارتباط داده و در بالای هر در نیز روزنه‌هایی جهت تهویه هوا در هوای گرم تابستان و همچنین یک رواق شمالی ـ جنوبی جهت جلوگیری از تابش مستقیم نور آفتاب و گرم شدن شبستان طراحی و اجرا نموده است که در روزهای زمستان پوشیده و در تابستان گشوده می‌شد.

رواق هشت دهانه دارد که با یک کاربندی ۲۴ با آجر معقلی پوشیده شده است. در شبستان غربی آسمانه شبستان بر ستون‌های صیقلی و صاف و بدون مارپیچ قرار گرفته و فاقد تزئینات شبستان غربی است. در این شبستان طاق چشمه‌های پوشش سقف از کاربندی ۱۶ ایجاد شده که در هر دهانه تکرار گردیده است و با تزئیناتی ساده از ترکیب آجر و کاشی (به صورت صابونکی) آن را از سادگی و یکنواختی خارج کرده است. کاربندی پوشش سقف آن قسمت از سکوهایی که در قسمت شرق شبستان ایجاد شده با توجه به عمق و فضای موجود متغیر است.

در سکوی کوچک اول یک رسمی دو و در دهانه سوم یک کاربندی اختری ۱۶ و دهانه چهارم یک کاربندی اختری بیست اجرا شده است. در دهانه ششم یک رسمی ده اجرا شده و از همین دهانه راهی به گاورو دارد. دهانه هفتم و هشتم نیز فاقد شاه‌نشین و پوشش است. از احتمالات درباره این شبستان باید اشاره کرد که گویا محل برگزاری جلسات عمومی در آن روزگاران بوده و هم اکنون به موزه «وقف» تبدیل شده است و در آن تصاویری از افراد خیر شیراز از قدیم تا به حال، در معرض نمایش گردشگران گذاشته شده است.

در پشت این شبستان نیز دری است که به چاه آب بزرگی باز می‌شود که به آن گاو چاه (گاورو) می‌گویند.

این قسمت محل حرکت حیوان در هنگام آبکشی و تونلی که حیوان با حرکت در آن آب چاه را می‌کشید و در حوض کنار چاه تخلیه می‌نمود و آب از این قسمت با لوله به داخل حوض بزرگ حیاط هدایت می‌گردید، است.

بخوانید!  ردیابی خودرو به‌ وسیله ماژول‌های GPS و GSM / آموزش ساخت

معرفی مسجد نصیرالملک شیراز

شبستان غربی مسجد نصیرالملک

شبستان غربی یکی از زیباترین شبستان‌های مساجد ایران است. این شبستان با یک مجموعه از تزیینات کاشی و آجر و تابلوهایی از کاشی با نقاشی‌هایی از گل سرخ و رسمی بندهایی بسیار زیبا در پوشش سقف همراه با کاشی‌کاری و طراحی‌های فوق‌العاده و ستون‌های سنگی بسیار خوش‌تراش به مجموعه معماری بی‌نظیر تبدیل شده است.

کف شبستان از ابتدا از آجر با ابعاد حدود ۳۰ × ۳۰ زاویه‌دار (مربع قناس) کار شده بود، اما در تعمیراتی که حدود هفتاد سال قبل در مسجد انجام شد، روی آنها از کاشی فیروزه‌ای ۲۰ × ۲۰  برای فرش کردن کف استفاده شد و همین کار باعث کوتاه شدن حدود ۱۰سانتی‌متر ارتفاع شبستان و پوشیده شدن بخشی از گلدان‌های ستون‌ها در زیر کاشی‌ها شد.

ستون‌های مسجد نصیرالملک یکی از خوش‌تراش‌ترین ستون‌های اماکن تاریخی شیراز است. این ستون‌ها با یک سری گلدان شروع می‌شود که در انتهای گلدان‌ها حجاری‌های مارپیچ آغاز و در انتهای بخش استوانه‌های ستون‌ها مارپیچ‌ها به صورت عمود به گل‌های کنگری‌ شکل در سرستون‌ها می‌رسند و در قسمت حجیم سرستون‌ها با دو سری نقش‌‌های مرتب برگ کنگری کوچک و یک سری اسلیمی بسیار زیبا پایان می‌یابد.

بعد از به کار گرفتن ستون‌های سنگی در شبستان‌ها به جای جرز که اولین‌ بار در مسجد نو آورده شد و در مسجد وکیل به اوج خود رسید و در دیگر مساجد شیراز تکرار شد، کامل‌ترین این ستون‌ها از نظر تراش، نقش و ابتدا و انتهای شکل‌ها، ستون‌های مسجد نصیرالملک است.

این شبستان دارای دو سری ستون شش‌تایی است که بیست و یک طاق چشمه پوشش سقف آن را نگه داشته‌اند. تمام پوشش‌ها از کاربندی ۲۲ است. هفت طاق چشمه‌ای در بین دو ستون قرار گرفته‌اند. در انتهای این ردیف طاق و چشمه‌های کاشی‌کاری‌ شده به محراب فوق‌العاده زیبای مسجد می‌رسیم. دو سری دیگر طاق و چشمه‌ها با کاربندی ۲۲ و کاشی‌کاری معقلی از سری وسط متفاوت گردیده‌اند.

بدنه مسجد در سمت شبستان، عمدتا از آجر است که با یک متر فاصله سنگ آزاره از کف شبستان سطح آجرکاری شروع شده، اما معمار مسجد برای پرهیز از یکنواختی دیوار در فاصله هر جرز یک تابلوی زیبای کاشی‌کاری آورده است. در مقابل هر تابلو در سمت حیاط، در چوبی گره چینی با شیشه‌های رنگی نصب گردیده که با توجه به اینکه این شبستان کاربری زمستانی داشته و صبح‌ها آفتاب‌گیر بوده است، ترکیبات نورهای رنگی بر سطح ستون‌ها، آجرها و کاشی‌های رنگی زیبایی خاصی را به شبستان می‌داده است.

هفت دهانه بدنه خارجی شبستان تابستانی با درهای گره چینی بسیار زیبایی پوشیده گردیده است. ترکیبات شیشه‌های رنگی این درها در روزهای آفتابی و انعکاس این نورها بر کف کاشی‌کاری شبستان، زیبایی منحصربه‌فردی به شبستان داده است که در هیچ کدام از شبستان‌های مساجد ایران مانند ندارد.

در شبستان غربی یک محراب بسیار زیبا با ایجاد یک فرو رفتگی در بدنه جنوبی شبستان ایجاد گردیده است. این فرو رفتگی ابتدا با یک زاویه ۶۰ درجه آغاز و بعد به یک نیمه هشت تبدیل می‌شود. پایین محراب کاملا از سنگ است. کف محراب با یک اختلاف سطح ۱۵ سانتی‌متری از کف شبستان با کاشی فرش گردیده است.

کاشی‌کاری بدنه محراب با نقوشی از گل و آیات قرآن است که تمام سطح محراب را پوشانده است. آیات به‌ کار رفته در محراب عبارت است از:

«بسم الله الرحمن الرحیم لاحول و لا قوه الا بالله و قال سبحان الله تعالی: انما یعمر مساجد الله من آمن بالله و رسوله ــ نصر من الله و فتح قریب».

مسجد نصیرالملک شیراز اوج معماری ایران است و بی‌گمان در تمام دوره رو به افول معماری این سرزمین در عصر قاجار مانند یک نگین می‌درخشد. پایان این معماری عظیم، کهنسال و دیرپا در محدوده ساختمان‌های پهلوی اول نمایان است و پس از آن با تغییرات عظیمی که در شیوه زندگی و ارتباطات اجتماعی مردم ایران به‌وجود آمد، معماری سنتی ایران به شکل غم‌انگیزی از صحنه زندگی خارج شد و امروز از باقی‌مانده استادکاران آن فقط در مرمت و بازسازی آثار برجای‌مانده استفاده می‌شود.

شیراز

 

آدرس: شـیـراز/ خیـابـان لطـفعـلی خــان زنــد محـله گودعربان/ انتهای کوچه نصـیرالملک

ساعت بازدید: ۷ صبح الی ۷ عصر

منبع: وبسایت مسجد نصیرالملک

 

امیدواریم از مطالعه معرفی مسجد نصیرالملک شیراز لذت برده باشید.

مجله اینترنتی تحلیلک

نوشته های مرتبط

معرفی زیارتگاه چک چک یزد / زیارتگاه مقدس زرتشتیان

نویسنده

معرفی زیگورات چغازنبیل / اولین اثر ثبت شده در فهرست یونسکو

نویسنده

مکان های گردشگری تهران

نویسنده

دیدگاه خود را ثبت کنید